လူသားတွေက အသက်ရှင်သန်ဖို့အတွက် လိုအပ်တဲ့ စွမ်းအင်ရဖို့ အခြားသက်ရှိတွေကို စားနေရပေမဲ့ အပင်တွေကတော့ လူသားတွေလို မဟုတ်ဘဲ ကိုယ်တိုင်အစာချက်လုပ်နိုင်ကြောင်းကို သိကြပြီးဖြစ်မှာပါ။ တကယ်လို့သာ လူသားတွေက အပင်တွေလို လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း ရှိနေခဲ့ရင်ရော . . .?

လူတွေက အပင်တွေလို အစာချက်လုပ်နိုင်ဖို့ဆိုရင် အပင်တွေ အစာချက်ဖို့ လိုအပ်တဲ့ အရာမှန်သမျှ လူတွေမှာ ရှိနေရပါမယ်။ အပင်တွေက အမြစ်မှာ စုဆောင်းထားတဲ့ ရေ၊ လေထဲက ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်၊ နေရောင်ခြည်နဲ့ အရွက်မှာ ရှိနေတဲ့ ကလိုရိုဖီးလ်တို့ ပေါင်းစပ် ဓာတ်ပြုပြီး အစာချက်လုပ်ကြပါတယ်။ လူတွေအနေနဲ့ ပြင်ပအထောက်အပံ့တွေ ဖြစ်တဲ့ ရေ၊ ကာ‌ဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်နဲ့ နေရောင်ခြည်တွေကို ရနိုင်ပေမဲ့ လိုနေတာကတော့ အပင်မှာ ရှိနေတဲ့ ကလိုရိုဖီးလ်ပါပဲ။ ကလိုရိုဖီးလ်က အရွက်အတွင်းမှာ ရှိပြီး အရွက်တွေရဲ့ အစိမ်းရောင်ဖြစ်တည်မှုကို ဖန်တီးပေးနေသူ ဖြစ်နေတာကြောင့် သူ့ကို ‘အစိမ်းရောင်ခြယ် ပစ္စည်း’ လို့လဲ ခေါ်ကြပါသေးတယ်။ ဒီအစိမ်းရောင်ခြယ်ပစ္စည်းလေးက နေရောင်ခြည်ကို လက်ခံထားပြီး အခြားကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်တို့၊ ရေတို့နဲ့ ပေါင်းစပ်ပြီး အစာချက်လုပ်တာပါ။ ဒါကြောင့်ပဲ အရွက်တွေဟာ နေရောင်ခြည်များများရဖို့ ပြန့်ကားတဲ့ ပုံသဏ္ဌာန် ရှိနေကြတာပဲပေါ့။ 

ဒါဆို လူ့ခန္ဓာကိုယ်မှာ ကလိုရိုဖီးလ် ဆိုတဲ့ ရောင်ခြယ်ပစ္စည်းတစ်ခု ပါလာမဲ့ အခြေအနေကို တွေးကြည့်ကြရအောင် . . . ။

ကလိုရိုဖီးလ်က အစိမ်းရောင်ခြယ်ပစ္စည်းဖြစ်တာမို့ လူ့ခန္ဓာကိုယ်က စိမ်းနေပါလိမ့်မယ်။ ဒါပေမဲ့ ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံး စိမ်းနေမှာမဟုတ်ဘဲ နေရောင်ခြည်နဲ့ ထိတွေ့ရတဲ့ အရေပြားတွေလောက်ပဲ စိမ်းနေမှာပါ။ နေရောင်ခြည်ကောင်းကောင်းမရတဲ့ ၀င်ရိုးစွန်းဒေသတွေမှာ နေထိုင်သူတွေကတော့ ဝါဖျော့ဖျော့ အသားအရေပုံစံမျိုး ရှိနေပါလိမ့်မယ်။ ဒီအခြေအနေမှာ စဉ်းစားစရာ မေးခွန်းတစ်ခု ရှိလာပါပြီ ― ‘နေရောင်ခြည်လုံလုံလောက်လောက် မရတဲ့ လူတွေကရော ဘယ်လိုဖြစ်လာမလဲဆိုတာပါပဲ’။ ပုံမှန်လူ့ခန္ဓာကိုယ်အရွယ်အစားနဲ့တော့ ဘယ်လူသားကမှ တစ်နေ့တာ လှုပ်ရှားသွားလာဖို့ လုံလောက်တဲ့ နေရောင်ခြည်ပမာဏကို မရနိုင်ပါဘူး။ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်ကို အပင်တွေလို ရယူပေးနိုင်မဲ့ အပေါက်တွေ အရေပြားမှာ ပါနေဖို့လဲ လိုပါအုံးမယ်။ (အပင်မှာတော့ အရွက်၊ ဒါမှမဟုတ် ပင်စည်မှာ ပင်လွှာပေါက်တွေ (stomato လို့ ခေါ်တဲ့ အပေါက်‌တွေ) ပါ,ပါတယ်။) လူသားတွေ တစ်နေ့တာ ပုံမှန်လှုပ်ရှားသွားလာနိုင်ဖို့ ကယ်လိုရီ ၂၀၀၀ လောက် လိုပြီး တစ်နေ့လုံး နေပူထဲမှာ ကိုယ်လုံးတီးနဲ့ နေရင်တောင် အဲဒီက ရလာမဲ့ ကယ်လိုရီပမာဏဟာ အများဆုံး ရှိမှ ၂၄၀ ပါပဲ။ အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်က ရုက္ခ‌ဗေဒပညာရှင် လင်ဒ်ဆေတန်ဘူလ် (Lindsay Turnbull) ကတော့ ‘တစ်နေ့တာ လှုပ်ရှားသွားလာဖို့အထိ လုံလောက်တဲ့ စွမ်းအင်ပမာဏ ရရှိဖို့ဆိုရင် လူ့အရေပြားဟာ တင်းနစ်ကွင်းတစ်ကွင်းစာလောက် ရှိနေရမယ်’ လို့ ပြောခဲ့ပါတယ်။

ကျန်တဲ့ စွမ်းအင်ပမာဏကို ဘယ်လို ရနိုင်မလဲ . . . ?

တစ်နေ့တာ လှုပ်ရှားသွားလာဖို့ လုံလောက်တဲ့ စွမ်းအင်ပမာဏကို မရနိုင်တဲ့အတွက် လူသားတွေဟာ ပုံမှန်သမာရိုးကျ စွမ်းအင်ရယူနည်း တစ်ခုဖြစ်တဲ့ အစာစားခြင်းကို ပါးစပ်အညောင်းခံ လုပ်နေရအုံးမှာပါ။ အစာမစားဘဲ နေရင်တော့ အဆာလွန်ပြီး ဘဝမကူးခင် ‘ဟိုက်ပိုးသာမီယာ (hypothermia)’ လို့ ခေါ်တဲ့ ခန္ဓာကိုယ်အပူချိန် အလျင်အမြန် ကျဆင်းတာမျိုး ဖြစ်လာပြီး လောကကြီးကို ဘိုင့်ဘိုင် လုပ်သွားရပါလိမ့်မယ်။ ဘာကြောင့်ဆိုတော့ လိုအပ်တဲ့ စွမ်းအင်ပမာဏ မရှိတဲ့အတွက် ကိုယ်အပူချိန်က ရှိ‌သင့်တဲ့ ပမာဏမှာ ရှိမနေတော့လို့ပါပဲ။ ဒါ့အပြင် ဇီ၀ရုပ်ဖြစ်ပျက်မှုတွေ လုပ်ဖို့ လုံလောက်တဲ့‌ အောင်ဆီဂျင်ပမာဏ ရှိမှပဲ စားလိုက်တဲ့ အစာတွေကို စွမ်းအင်အဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်တာမို့ ရှူသွင်းနေကျ အောင်ဆီဂျင်ကိုလဲ ဆက်လိုနေအုံးမှာပါ။ တကယ်လို့သာ လူသားတွေက နေရောင်ခြည်သုံးပြီး အစာချက်လုပ်နိုင်ခဲ့မယ် ဆိုရင်တော့ လူ့အဖွဲ့အစည်းရဲ့ လက်ရှိနေထိုင်မှုပုံစံ အနေအထားအားလုံးပါ တစ်ဆစ်ချိုး ပြောင်းလဲသွားပါလိမ့်မယ်။ အဆောက်အအုံဖွဲ့စည်းပုံတွေကအစ နေရောင်ခြည်ပမာဏများများရနိုင်မဲ့ ပုံစံမျိုးတွေ ဆောက်လုပ်လာတာမျိုး၊ အစာစားတာနဲ့ ပတ်သက်တဲ့ ရှုထောင့်တွေ ပြောင်းလဲလာတာမျိုး၊ အရင်ကထက် သီးနှံစိုက်ပျိုးမြေပမာဏ လျော့နည်းလာတာမျိုးတွေ၊ ကုန်ကျ‌စရိတ် လျှော့ချတဲ့အနေနဲ့ အစာလျှော့စားပြီး ကိုယ်လုံးတီး နေပူဆာခံတာမျိုးတွေပါ ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။ တစ်ဖက်မှာလဲ ကိုယ်ခန္ဓာတစ်ခုလုံး လုံလုံခြုံခြုံ ၀တ်ဆင်သူတွေကို လူချမ်းသာတွေအဖြစ် သတ်မှတ်တာမျိုးတွေ ဖြစ်လာနိုင်ပါသေးတယ်။

အတော်လေး ကြောင်တောင်တောင်နိုင်ပေမဲ့ တကယ်ပဲ လူသားတွေသာ အပင်တွေလို ကိုယ်တိုင်အစာချက်လုပ်နိုင်ခဲ့မယ်ဆိုရင် လက်ရှိလူသားတွေလို လူသားအဖြစ်ပဲ လက်ခံကြမှာလား၊ အခြား သက်ရှိမျိုးစိတ်တစ်ခုအဖြစ် မြင်လာကြမှာလား၊ အခြားသက်ရှိမျိုးစိတ်တွေအပေါ်ကိုရော ဘယ်လို သက်ရောက်မှုတွေ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်မလဲ . . . စဉ်းစားစရာ မေးခွန်းတွေက အတောမသတ်နိုင်အောင်ပဲ ရှိနေပါတော့တယ်။     ။

ကျွန်တော်တို့တွေအတွက် မနက်ခင်း အိပ်ရာက ထတာနဲ့ ဒီနေ့ရဲ့ မိုးလေ၀သ ဘယ်လိုရှိမယ်ဆိုတာကို ခန့်မှန်းတွက်ဆတာက နေ့စဉ် လုပ်ရိုးတစ်ခုလို ဖြစ်နေပါပြီ။ မိုးလေ၀သ ခန့်မှန်းချက်ကို နားထောင်ပြီး ဒါမှမဟုတ် မိမိဘာသာ ခန့်မှန်းပြီး နေ့တစ်နေ့အတွက် ပြင်ဆင်စရာရှိတာတွေကို ပြင်ဆင်ကြပါတယ်။ အပြင်သွားရသူတွေအနေနဲ့ မိုးလေ၀သ အခြေအနေကို တည်သွင်းတွက်ဆခြင်းမလုပ်ဘဲ ပူနွေးတဲ့နေ့မှာ အနွေးထည်ထူထူ ၀တ်သွားတာမျိုးက ‌အရှင်လတ်လတ် ငရဲကျ‌နေသလို ခံစားစေရမှာ ဖြစ်ပြီး ခိုက်ခိုက်တုန်အောင် ချမ်းတဲ့နေ့မှာ အ၀တ်ပါးပါး ၀တ်သွားတာ တစ်ခါတည်း နတ်ရွာလားသွားစေနိုင်ပါတယ်။ ရည်းစားရှိတဲ့ သူတွေကျလဲ မိုးရွာနိုင်တဲ့ နေ့တွေ ဒိတ်ရင် ထီးယူသွားဖို့၊ မရှိတဲ့ သူတွေကျလဲ အိမ်မှာနေပြီး တစ်ပါးသူရင်ခွင်မှာ ပျော်နေတဲ့ သူ(မ) ကို တမ်းတရင်း ဆွေးဖို့ စသဖြင့် မိုးလေ၀သ အခြေအနေကို လိုက်ပြီး နေ့တစ်နေ့အတွက် ပြင်ဆင်မှုတွေ လုပ်ကြရပါတယ်။ ဒီဆောင်းပါးမှာတော့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ နေ့စဉ်ဘ၀ကို များစွာသက်ရောက်မှုရှိနေတဲ့ မိုးလေ၀သကို ဘာတွေနဲ့ ဖွဲ့စည်းထားလဲ ဆိုတာကို ရှင်းပြရင်း တစ်ဆက်တည်းမှာပဲ မိုးလေ၀သ (weather)၊ ရာသီဥတု (climate) နဲ့ ရာသီ (season) တို့ အ‌ကြောင်းကို ပြောပြပေးသွားမှာဖြစ်ပါတယ်။

ပထမဆုံးအနေနဲ့ မိုးလေ၀သ (weather)၊ ရာသီဥတု (climate) နဲ့ ရာသီ (season) အကြောင်းကို အရင်ပြောပြပေးပါ့မယ်။

=======

မိုးလေ၀သ (Weather)

―――――――

မိုးလေ၀သ ဆိုတာကတော့ ကမ္ဘာကို လွှမ်းခြုံထားတဲ့ လေထုအလွှာတွေရဲ့  ခေတ္တယာယီ အခြေအနေတွေကို ခေါ်တာဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလေထုအလွှာထဲမှာ ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ မိုးလေ၀သ အခြေအနေတွေဟာ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးကို ဆင့်ကဲသက်ရောက်နေပါတယ်။ ဆိုလိုချင်တာက ကျွန်တော်တို့နဲ့ မိုင်ပေါင်းများစွာ ကွာဝေးတဲ့ ဒေသမှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ မုန်တိုင်းတစ်ခုဟာ ကျွန်တော်တို့ နေထိုင်ရာ ဒေသထိပါ သက်ရောက် ရိုက်ခတ်နိုင်တဲ့ သဘောမျိုးပါ။ မိုးလေ၀သ ဆိုတာ တစ်နေရာမှာပဲ အတည်တကျ ဖြစ်‌တည်နေတာမျိုး မဟုတ်ဘဲ နာရီနဲ့အမျှ ရက်နဲ့အမျှ ပြောင်းလဲနေပြီး တစ်နေရာမှ တစ်နေရာကို အမြဲ ရွေ့လျားနေပါတယ်။ 

=======

ရာသီဥတု (Climate)

―――――――

ရာသီဥတု ဆိုတာကတော့ ဒေသတစ်ခုရဲ့ ပျမ်းမျှ မိုးလေ၀သ အခြေအနေတွေကို ပြောတာဖြစ်ပါတယ်။ နှစ်ကြာလာတဲ့အမျှ ဒေသတစ်ခုမှာ မကြာခဏ ဖြစ်ပေါ်တတ်တဲ့ မိုးလေ၀သ အခြေအနေတွေဟာ အဲ့ဒီဒေသရဲ့ ရာသီဥတု ဖြစ်လာပါတယ်။ ရာသီဥတုဟာလဲ မိုးလေ၀သလိုပဲ အမြဲပြောင်းလဲနေပြီး ရာသီဥတုပြောင်းလဲဖို့တော့ နှစ်ပေါင်း ရာချီ ထောင်ချီ ကြာတတ်ပါတယ်။ အာဖရိကတိုက် မြောက်ပိုင်းမှာရှိတဲ့ ဆာဟာရာ သဲကန္တာရရဲ့ လွန်ခဲ့တဲ့နှစ် ထောင်ပေါင်းများစွာက  မိုးလေ၀သဟာ မိုးမကြာခဏ ရွာတတ်ပြီး ယနေ့ခေတ်နဲ့ ရာသီဥတုအ‌ခြေအနေ မတူပါဘူး။

=======

ရာသီ (Season)

―――――――

ရာသီ ဆိုတာကတော့ သိတဲ့အတိုင်း နွေ၊ မိုး‌၊ ဆောင်း အစရှိသဖြင့် နှစ်တစ်နှစ်အတွင်း ကွဲပြားတဲ့ ရာသီဥတု အခြေအနေတွေပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ရာသီတစ်ခုစီမှာ အပူချိန်နဲ့ နှစ်စဉ် ထပ်ကာဖြစ်ပေါ်နေတဲ့  မိုးလေ၀သပုံစံ အသီးသီးရှိပါတယ်။ ဆောင်းရာသီဟာ ပုံမှန်အားဖြင့် အေးတဲ့ မိုးလေ၀သ အခြေအနေရှိကာ နေအလင်းရောင် ရရှိမှု နည်းပြီး နွေရာသီကတော့ ပူနွေးတဲ့ မိုးလေ၀သ အခြေအနေရှိကာ တစ်နှစ်ပတ်လုံးမှာ နေအလင်းရောင် အရရှိဆုံး ဖြစ်ပါတယ်။ နွေဦး၊ နွေ၊ ဆောင်းဦး၊ ဆောင်း အစရှိတဲ့ ရာသီကွဲပြားမှုတွေမှာ အီကွေတာနဲ့ ဝေးလေ (သို့) ၀င်ရိုးစွန်းဒေသတွေနဲ့ နီးလေ ကွဲပြားမှု ပိုများလေဖြစ်ပြီး အီကွေတာ‌ရော ၀င်ရိုးစွန်းနဲ့ပါ မနီးမဝေးဖြစ်နေတဲ့  အလယ်ပိုင်းဒေသတွေမှာတော့ ပုံမှန်အားဖြင့် တစ်နှစ်မှာ (၄) ရာသီ ရှိတတ်ပါတယ်။ အီကွေတာနဲ့ နီးတဲ့ ဒေသတွေမှာ‌တော့ တစ်နှစ်ပတ်လုံး တူညီတဲ့ နေရောင်ပမာဏ ရရှိပြီး ဝင်ရိုးစွန်းအနီး ဒေသမှာတော့ နွေနဲ့ ဆောင်း နှစ်ခုရဲ့ နေရောင်ခြည်ရရှိမှု ပမာဏဟာ တော်တော်လေးခြားနားပါတယ်။

=======

ဒီလောက်ဆို မိုးလေ၀သ (weather)၊ ရာသီဥတု (climate) နဲ့ ရာသီ (season) အကြောင်းကို ရှင်းသွားမယ် ထင်ပါတယ်။ 

ဆိုတော့ အဓိက အကြောင်းအရာဖြစ်တဲ့ မိုးလေ၀သကို ဘာတွေနဲ့ ဖွဲ့စည်းထားလဲ ဆိုတဲ့အကြောင်းကို ဆက်ပြောပြပေးပါ့မယ်။

မိုးလေ၀သကို အစိတ်အပိုင်း ၆ ခုနဲ့ အဓိက ဖွဲ့စည်းထားပါတယ်။ သူတို့တွေကတော့ 

၁။ အပူချိန် (Temperature)

၂။ လေထုဖိအား (Atmospheric pressure)

၃။ လေတိုက်ခတ်မှု (Wind)

၄။ စိုထိုင်းဆ (Humidity)

၅။ တိမ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (Cloud formation) 

၆။ မိုး (Rain) တို့ ဖြစ်ပါတယ်။

―――――――

၁။ အပူချိန်

အပူချိန်ဆိုတာက လေထုရဲ့ ‌အပူ အအေး တိုင်းတာမှု လို့ပြောလို့ရပါတယ်။ စာဖတ်သူတွေရဲ့ ရည်းစားတွေလို နားလည်ရခက်တာမျိုး မဟုတ်ဘဲ သာမိုမီတာတစ်ခုနဲ့ လေထုအပူအချိန်ကို အလွယ်တကူ တိုင်းတာသိရှိနိုင်ပါတယ်။ အပူချိန်ကို Celsius (C) နဲ့ Fahrenheit (F) ဆိုတဲ့ စကေးနှစ်ခုနဲ့ သတ်မှတ်ဖော်ပြကြပါတယ်။ အမေရိကန်မှာတော့ Fahrenheit ကို အသုံးပြုပြီး တစ်ခြားသောနေရာတွေနဲ့  ပညာရှင်အားလုံးနီးပါးကတော့ Celsius ကို အသုံးပြုတိုင်းတာကြပါတယ်။ အပူချိန်ဟာ နှိုင်းရ တိုင်းတာမှုတစ်ခုပါပဲ။ ဆိုလိုတာကတော့ 95° F ရှိပြီး ရက်များစွာအကြာ 70°F ဟာ အေးတယ် ထင်ရပေမဲ့ 32°F ရှိပြီး ရက်များစွာအကြာ 70°F ကတော့ နွေးတယ် ထင်ရပါတယ်။ ၀င်ရိုးစွန်းနဲ့ နီးတဲ့ဒေသတွေမှာ ‌အအေးပိုတဲ့ ရာသီဥတုရှိပြီး ဆန့်ကျင်ဘက်အနေနဲ့ အီကွေတာနဲ့ နီးတဲ့ ဒေသတွေမှာတော့ ပိုပူတဲ့ ရာသီဥတုရှိပါတယ်။

=======

၂။ လေထုဖိအား  

လေထုဖိအားဆိုတာကတော့ အရှင်းဆုံးပြောရရင် ကျွန်တော်တို့ အပေါ်ကို သက်ရောက်နေတဲ့ လေအလေးချိန်ရဲ့ အား ဖြစ်ပါတယ်။  လေထုဖိအားကို atmosphere (atm) နဲ့ ဖော်ပြသတ်မှတ်ပြီး မီလီဘား၊ ဒါမှမဟုတ် မာကျူရီလက်မနဲ့ တိုင်းတာပါတယ်။ လေထုဖိအားများတဲ့ ဒေသတွေမှာ အေးမြပြီး ရှင်းလင်းတဲ့ ကောင်းကင်ရှိကာ လေထုဖိအားနည်းတဲ့ ဒေသတွေမှာတော့ ပူနွေးပြီး မိုးရွာသွန်းခြင်းနဲ့ မုန်တိုင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်ပါတယ်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်မှာ ရှိတဲ့ လေထုဖိအားဟာ 1013 millibars (၂၉.၉ လက်မ) တစ်နည်း လေထုဖိအားတိုင်းတာတဲ့ ယူနစ်ရဲ့ တစ်ယူနစ် 1 atm ရှိပါတယ်။ ယေဘုယျအားဖြင့် ဖိအားနည်းတဲ့ အခြေအနေမှာ 995 millibars (29.4 လက်မ) ရှိပြီး ဖိအားများတဲ့ အခြေအနေမှာတော့ 1030 millibars (30.4 လက်မ) ရှိပါတယ်။ လေထုဖိအားဟာ ‌အထက်ပိုင်းကို ရောက်လေ ပိုနည်းလေ ဖြစ်ပါတယ်။ တန်ဇန်နီးယားနိုင်ငံရှ်ိ အမြင့်ပေ ၅၉၀၀ မီတာပျမ်းမျှရှိ ကီလီမန်ဂျာရို (Kilimanjaro) တောင်ထိပ်က လေထုဖိအားဟာ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်မှာ ရှိတဲ့ လေထုဖိအားရဲ့ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းပဲ ရှိပါတယ်။ အအေးလဲ ပိုပါတယ်။

=======

၃။ လေတိုက်ခတ်မှု

‌လေတိုက်ခတ်မှုဆိုတာက လေရဲ့ အရွေ့ပါပဲ။ လေတိုက်ခတ်မှုဟာ အနီးအနားမှာရှိတဲ့ ဒေသတွေရဲ့ မတူညီတဲ့ အပူချိန်နဲ့ မတူညီတဲ့ လေထုဖိအားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ လေဟာ ပိုအေးတဲ့ဒေသ (သို့) ဖိအားများတဲ့ ဒေသကနေ ပိုနွေးတဲ့ဒေသ (သို့) ဖိအားနည်းတဲ့ ဒေသတွေဆီ ရွေ့လျားတိုက်ခတ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာမြေကနေ အထက် ၈ – ၁၅ ကီလိုမီတာ (၅ – ၉  မိုင်) ကွာဝေးတဲ့ အမြင့်ပိုင်းလေထုမှာတော့ အားကောင်းပြင်းထန်တဲ့ Jet streams လို့ ခေါ်တဲ့ ပင်မလေစီးကြောင်းကြီးတွေတိုက်ခတ်နေပြီး တစ်နာရီကို ၁၂၉ ကီလိုမီတာ ကနေ ၂၂၅ ကီလိုမီတာ (၈၀ မိုင်ကနေ ၁၄၀ မိုင်) အထိ တိုက်ခိုက်နေပါတယ်။ ဒီလေထုအလွှာရဲ့ အမြင့်ပိုင်းမှာ တိုက်ခိုက်နေတဲ့ လေထုတွေက ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်း ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ မိုးလေ၀သ စနစ်ကို ကူညီပေးနေတာဖြစ်ပါတယ်။

=======

၄။ စိုထိုင်းဆ 

စိုထိုင်းဆဆိုတာကတော့ လေထုအတွင်း ရေငွေ့ပါဝင်မှုနှုန်း ဖြစ်ပါတယ်။ ရေငွေ့ဆိုတာကတော့ တိမ်၊ မိုး နဲ့ နှင်း တို့ကို ဖြစ်စေတဲ့ လေထုထဲမှာ ပါ၀င်နေတဲ့ အငွေ့တစ်မျိုးပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ စိုထိုင်းဆကို အပူချိန်တစ်ခုမှာ လေထုအတွင်း သယ်ဆောင်ထားတဲ့ အများဆုံး ရေ‌ပမာဏ ရာခိုင်နှုန်းနဲ့ ဖော်ပြလေ့ရှိပါတယ်။ စိုထိုင်းဆ ၁၀၀ ရာခိုင်နှုန်းထိ ရောက်သွားတဲ့ ‌လေထုကို နောက်ထပ်ပျော်၀င်ပစ္စည်း လက်ခံနိုင်ခြင်း မရှိတော့တဲ့ လေ (saturated air) လို့ ခေါ်ကြပါတယ်။ လေနွေးဟာ လေအေးထက် ရေပမာဏပိုများပြီး စိုထိုင်းဆ ပိုများပါတယ်။ အီကွေတာနဲ့ နီးတဲ့ ကျွန်းတွေဟာ စိုထိုင်းဆ အမြင့်ဆုံးဖြစ်ပါတယ်။

=======

၅။ တိမ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း

တိမ်ဆိုတာ‌က လေထုအတွင်း သိသာမြင်သာတဲ့ ဒြပ်ထုရှိ ရေငွေ့တွေ ဖြစ်ပါတယ်။ နံပါတ် (၄) အချက်မှာ ပြောခဲ့တဲ့ saturated air ဟာ ရေငွေ့ သယ်ဆောင်ထားနိုင်ခြင်း မရှိတော့ဘဲ ရေငွေ့တွေဟာ အနည်အဖြစ် ကျလာပြီး တိမ်ဖြစ်‌ပေါ်လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ရေတွေဟာ အငွေ့ပျံပြီး ဒီရေငွေ့တွေဟာ လေထုအထက်ပိုင်းကို ရောက်တာနဲ့အမျှ ပိုအေးလာပြီး ရေစက်၊ ရေခဲမှုန်တွေ အဖြစ် ပြောင်းလဲ ငွေရည်ဖွဲ့လိုက်ကာ တိမ်ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ တိမ်တွေဟာ ကမ္ဘာ့‌မြေမျက်နှာပြင်ပေါ် နေရောင်ခြည်ရရှိမှုကို ကာကွယ်ထားပါတယ်။ တိမ်ထူတဲ့ နေ့တွေဟာ တိမ်ကင်းစင်တဲ့ နေ့တွေထက် ပိုအေးတတ်ပြီး ညဘက်မှာတော့ တိမ်တွေဟာ ကမ္ဘာကြီးကို စောင်သဖွယ် လွှမ်းခြုံထားကာ အနွေးဓာတ် ထိန်းပေးထားပါတယ်။ 

တိမ်တွေ ဖြစ်ပေါ်တာနဲ့ ပတ်သက်လို့ အသေးစိတ်ကို ဒီလင့်ခ် ဖတ်ပါ။

– https://www.facebook.com/facthubofficialmyanmar/posts/pfbid02oXCKsx582WJU7GKQrjbNwcVt1TvtMbJotZQyr32JcFY7cM4fUNxueyS9Ad6aQzXnl

=======

၆။ မိုး

မိုးကတော့ သိတဲ့အတိုင်း တိမ်ကနေ ကမ္ဘာမြေပေါ် ကျလာတာတဲ့ ရေစက်တွေပါပဲ။ တိမ်တွေမှာ သေးငယ်တဲ့ ရေစက် များစွာပါဝင်ပြီး အစိုဓာတ်ပိုရလေ၊ ရေစက်လေးတွေ ပိုလေးလေ ဖြစ်လာကာ ‌ကောင်းကင်မှာ နေနိုင်တဲ့ ပေါ့ပါးမှုကို ကျော်လွန်လာတဲ့ နောက်ဆုံးမှာတော့ မိုးအဖြစ် ရွာကျလာတာ ဖြစ်ပါတယ်။

=======

စာဖတ်သူတွေ အားလုံး ရင်းနှီးကြပြီးသားပါ။ ကမ္ဘာက ကိုယ့်ဝင်ရိုးပေါ် ကိုယ်လည်နေရင်းနဲ့ပဲ နေကိုလဲ လှည့်ပတ်တယ်။ နေကို ဒီအတိုင်း လှည့်ပတ်နေတာ မဟုတ်ဘဲ ဝင်ရိုးတိမ်းစောင်းမှု ၂၃.၅ ဒီဂရီနဲ့ လည်ပတ်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလိုနဲ့ ကမ္ဘာရဲ့ လည်ပတ်မှုအပါအဝင် နေရောင် ကမ္ဘာပေါ် ကျရောက်မှု အခြေအနေတွေပေါ် မူတည်လို့ နွေရာသီ၊ ဆောင်းရာသီ၊ မိုးရာသီ .. စသဖြင့်  ရာသီစက်ဝန်းတွေ တည်ရှိဖြစ်တည်နေရတာပါ။

ယနေ့အချိန်မှာတော့ အားလုံး သိတဲ့အတိုင်း တစ်ကမ္ဘာလုံး အတိုင်းအတာ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုတွေကို ရင်ဆိုင်နေရပြီး လူသားတွေကြောင့် ဖြစ်တဲ့ ပြောင်းလဲမှုတွေက များလာတာဖြစ်တဲ့အတွက် သဘာ၀ပတ်၀န်းကျင်ကို အကျိုးမပြုရင်တောင် အကျိုးမယုတ်စေဖို့ ကြိုးစားကြပါစို့ လို့ ဒီဆောင်းပါးကနေတစ်ဆင့် လမ်းကြုံ ပြောကြားရင်း နိဂုံးချုပ်ပါတယ် ခင်ဗျာ။

References – Weather. (n.d.). National Geographic Education.

– Season. (n.d.). National Geographic Education.

– What causes weather? – NCAS. (n.d.). NCAS.

Written by – Shin Mon Thant

Edited by – Nyan Win Htet

©️ 𝟮𝟬𝟮𝟯-𝟮𝟬𝟮𝟰 | 𝗙𝗮𝗰𝘁 𝗛𝘂𝗯 𝗠𝘆𝗮𝗻𝗺𝗮𝗿

#Fact_Hub #Article #Weather #Season #Climate #What_causes_Weather #Science #General_Science

မာကိုပိုလို (Marco Polo) ဆိုတဲ့ နာမည်ကို ငယ်ငယ်က သင်ရတဲ့ သမိုင်းမှာ မကြာခဏ မြင်ဖူးနေကျ ဖြစ်တာကြောင့် အားလုံးနဲ့ ရင်းနှီးဖြစ်သား ဖြစ်ပါလိမ့်မယ်။ သူဟာ ကုန်သည်အသိုင်းအဝိုင်းကနေ ဆင်းသက်လာသူဖြစ်ပြီး တရုတ်နဲ့ စတင်ကုန်သွယ်တဲ့ ပထမဆုံး ဥရောပကုန်သည်အဖြစ် လူသိများပါတယ်။ မာကိုပိုလိုဟာ တရုတ်ထုံးတမ်းဓလေ့တွေ၊ နည်းပညာတွေ၊ ကုန်သွယ်မှုတွေကို ဥရောပသားတွေဆီ မိတ်ဆက် ‌သိရှိစေခဲ့ရုံသာမက ငွေစက္ကူ၊ မျက်မှန်နဲ့ စာပို့စနစ် စတာတွေကိုပါ မိတ်ဆက်ပေးရင်း အမြင်ကျယ်စေခဲ့ပါတယ်။ နောက်ပိုင်း ဥရောပ လူမှုအဖွဲ့အစည်းမှာ ဒီအရာတွေကို ကိုက်ညှိကျင့်သုံးခဲ့တဲ့အကြောင်း လေ့လာသိရှိနိုင်မှာပါ။ ဒါတင်မကသေးဘဲ မာကိုပိုလိုရဲ့ ခရီးသွားမှတ်တမ်း၊ စွန့်စားခန်းတွေဟာ ဂျူနီယာ နယ်မြေသစ် ရှာဖွေသူတွေအတွက် စိတ်အားထက်သန်စေခဲ့တဲ့အပြင် အားကျအတုယူဖွယ် နမူနာကောင်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။ ‌ဒီလိုမျိုး မာကိုပိုလိုရဲ့ တရုတ်ပြည်သွား ခရီးစဉ်ဟာ နယ်မြေသစ်ရှာဖွေမှု သမိုင်းမှာ မှတ်ကျောက်တင်‌လောက်တဲ့အထိ လွှမ်းမိုးအရေးပါတဲ့ ခရီးစဉ်ဖြစ်တာ မှန်ပေမဲ့ အများစု ယူဆယုံကြည် နေကြသလို သူဟာ တရုတ်ပြည်ကို ခြေချခဲ့တဲ့ ပထမဆုံး ဥရောပသားတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ မာကိုပိုလို တရုတ်ကို မရောက်ခင် ရာစုနှစ်ပေါင်း များစွာကတည်းက ဥရောပသား တော်တော်များများဟာ တရုတ်ပြည်ကို ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ဖြစ်ပါတယ်။ 

– မာကိုပိုလိုထက် ဦးဆုံးကျတဲ့ တရုတ်ကို ခြေချခဲ့သူများ

သမိုင်းအထောက်အထားတွေအရ အေဒီ ၁၆၆ မှာ ရောမအင်ပါယာရဲ့ အရှင်သခင်  မားကတ်စ် အူရီးလီးယပ်စ် (Marcus Aurelius) စေလွှတ်လိုက်ဟန်တူတဲ့ ရောမသား ကိုယ်စားလှယ်တစ်ဦးဟာ တရုတ်ပြည်ကို ရောက်ရှိခဲ့ပါတယ်။ ရှေးဟောင်းသုတေသန အချက်အလက်တွေအရ ဘီစီ ၃ ရာစု အစောပိုင်းကာလတွေကတည်းက တရုတ်မှာ ဂရိအနုပညာရှင်တွေ နေထိုင်ခဲ့တယ်လို့ တွေ့ရှိထားပြီး ဒီပညာရှင်တွေဟာ တရုတ်လက်သမားတွေနဲ့ ဗိသုကာပညာရှင်တွေကို သူတို့ရဲ့ ပညာတွေ လက်ဆင့်ကမ်း သင်ကြားပေးခဲ့ပြီး တရုတ်အနုပညာနဲ့ ထုံးတမ်းဓလေ့တွေအပေါ်မှာ လွှမ်းမိုးခဲ့ပါတယ်။ မာကိုပိုလို တရုတ်ပြည်ကို ခြေမချခင် ဆယ်စုနှစ်တွေအလို ၁၃ ရာစု နှောင်းပိုင်းမှာ John of Montecorvino လို့ အမည်ရတဲ့ အီတလီလူမျိုး ခရစ်ယာန်သာသနာပြု ဘုန်းတော်ကြီးတစ်ပါးဟာ တရုတ်ပြည်ကို ရောက်ရှိခဲ့ပြီး သာသနာပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပါသေးတယ်။ သူဟာ တရုတ်ပြည်မှာ ခရစ်ယာန်သာသနာ စည်ပင်ပြန့်ပွားဖို့အတွက် ကြိုးပမ်းလုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး မြို့တော်တော်များများမှာ ခရစ်ယာန်ဘုရားကျောင်းတွေ ပေါ်ပေါက်ဖြစ်တည်လာအောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့တဲ့အပြင် တရုတ်ပြည်မှာ ခရစ်ယာန်သာသနာ ထွန်းကားလာစေတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဆိုလဲ မမှားပါဘူး။ အလားတူ ၁၃  ရာစု အလယ်ပိုင်းမှာလဲ ဖလန်ဒါဒေသ (လက်ရှိ ဘယ်လ်ဂျီယမ် ရှိ) က ဖရန်စစ်ကန် သာသနာပြုအဖွဲ့ကိုယ်စား William of Rubruck ဟာ တရုတ်ပြည်ရဲ့ ဒေသအချို့အပါအဝင် မွန်ဂိုအင်ပါယာကို သွားရောက်ခြေဆန့် သာသနာပြုခဲ့တဲ့အပြင် သူ့ရဲ့ ခရီးသွားမှတ်တမ်းတွေမှာ မွန်ဂိုနဲ့ တရုတ်အကြောင်း ဖော်ပြ မှတ်တမ်းတင်ထားပါသေးတယ်။

ဒါတွေကတော့ မာကိုပိုလိုထက် စောပြီး တရုတ်ကို အခြေချရောက်ရှိခဲ့တဲ့ သူတွေထဲက အချို့ကို ဖော်ပြပေးခဲ့တာပါ။ ဆိုတော့ မာကိုပိုလို အကြောင်းကို ဆက်ပြောပြပါမယ်။

မာကိုပိုလိုကို ၁၉၂၅ ခုနှစ်မှာ ဗန်းနစ်မှာရှိတဲ့ ကုန်သည်မိသားစုတစ်ခုကနေ မွေးဖွားခဲ့ပြီး ငယ်ရွယ်စဥ်ကတည်းက ကမ္ဘာ့ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနဲ့ ပတ်သက်ပြီး အကျွမ်းတဝင်ရှိခဲ့ပါတယ်။ မာကိုရဲ့ အဖေ Niccolò Polo နဲ့ မာကိုဦးလေး Maffeo Polo တို့ဟာ မြေထဲပင်လယ်နဲ့ ပင်လယ်နက် ဒေသတွေမှာ အောင်မြင်တဲ့ စီးပွားကုန်သွယ်ရေးကို အခြေတည် တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ပါတယ်။

– မာကိုပိုလို၏ တရုတ်ပြည်ခရီးစဉ်

၁၂၇၁ ခုနှစ်မှာတော့ အသက် ၁၇ နှစ်အရွယ် မာကိုဟာ သူ့ရဲ့ ပထမဆုံး ခရီးစဥ်အဖြစ် သူ့အဖေ၊ သူ့ဦးလေးတို့နဲ့အတူ ကမ္ဘာ့အရှေ့ခြမ်းဆီ ခရီးနှင်ခဲ့ပါတယ်။ ပန်းတိုင်ကတော့ တရုတ်ပြည်မှာ ယွမ် (Yuan) မင်းဆက်တည်ထောင်သူ ကူဗလိုင်ခန်ရဲ့ မွန်ဂိုရုံးတော်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ပိုလိုမိသားစုဟာ မွန်ဂိုခရီးစဥ်တစ်လျှောက်မှာ အရှေ့တူရကီနဲ့ တာဘရစ်ဒေသ (ယခုအီရန်ဒေသ) တွေအပြင် အာဖကန်နစ္စတန်ဒေသ တော်တော်များများကိုလဲ ခြေဆန့်သွားရောက်ခဲ့ပြီး ၁၂၇၅ ခုနှစ်မှာတော့ ခရီးစဥ်ရဲ့ ပန်းတိုင်ဖြစ်တဲ့ မွန်ဂိုဒေသကို ရောက်ရှိခဲ့ပါတယ်။

– ဘုရင်ကူဗလိုင်ခန် လက်အောက်မှာ မာကို ထမ်းရွက်ရတဲ့ တာ၀န်

ပိုလိုမိသားစုဟာ တရုတ်ပြည် ဒတ်ဒူ (ယခု ပေကျင်း) မှာ ရှိနေစဉ်အတောအတွင်း ဘုရင် ကူဗလိုင်ခန်ရဲ့ ကိုယ်စား နိုင်ငံအများနဲ့ ဆက်ဆံကူးသန်း ကုန်သွယ်ပြီး ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြပါတယ်။ တရုတ်စကားမတတ်တဲ့ မာကိုဟာ ကျယ်ပြန့်လှတဲ့ အင်ပါယာအတွင်းက နေရာဒေသအမျိုးမျိုးကို ခြေဆန့်ဆက်သွယ်ဖို့ ယူဂါ၊ တူရကီနဲ့ မွန်ဂို ဘာသာစကားတွေကို လေ့လာသင်ယူခဲ့ပါတယ်။ ကူဗလိုင်ခန်ရဲ့ ရုံးတော်မှာ မာကို ထမ်းရွက်ရတဲ့ တာဝန်ကတော့ မွန်ဂိုအင်ပါယာအတွင်းမှာ ရှိတဲ့ ဝေးလံတဲ့ ဒေသတွေကို စီမံခန့်ခွဲရတဲ့ သံတမန်ရာထူး ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီတာဝန်ကို ထမ်းဆောင်နေတဲ့တစ်လျှောက် သွားရောက်ရတဲ့ ခရီးစဥ်တွေမှာ ယူနန်အပါအဝင် ဝေးလံတဲ့ ဒေသတွေဖြစ်တဲ့ အိန္ဒိယ၊ မြန်မာနဲ့ ဆူမားတြားဒေသတွေအကြောင်းကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင် ရေးသားပြုစုခဲ့ပါတယ်။

၁၉၂၉ ဝန်းကျင်မှာတော့ မွန််ဂို အင်ပါယာ အင်အားယုတ်လျော့လာတာနဲ့အမျှ ပိုလိုမိသားစုဟာလဲ ဘုရင်ကူဗလိုင်ခန်ရဲ့ လက်အောက်မှာ အမှုတော် ဆက်မထမ်းတော့ဘဲ ၁၂၉၅ ခုနှစ်မှာတော့ ဇာတိဖြစ်တဲ့ ဗန်းနစ်ကို ပြန်လာခဲ့ကြပါတယ်။

– မာကိုရဲ့ တရုတ်ပြည်ခရီးက ဥရောပ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းအပေါ် ဘယ်လို လွှမ်းမိုးသက်‌ရောက်မှု ရှိခဲ့တာလဲ။

မာကိုဟာ တရုတ်ပြည်ကို ခြေချရောက်ရှိခဲ့တဲ့ ပထမဆုံး ဥရောပသား မဟုတ်ပေမဲ့ သူကြုံတွေ့ခဲ့ရတာတွေနဲ့ သူရေးသားခဲ့တဲ့ မှတ်တမ်းတွေဟာ ဥရောပသား‌တွေကို တရုတ်နဲ့ ဆိုင်တဲ့ အကြောင်းအရာ၊ အသိပညာတွေ ပိုမို သိရှိစေခဲ့ပါတယ်။ မာကိုဟာ ဗန်းနစ်-ဂျီနိုအာ စစ်ပွဲအတွင်းမှာ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရပြီး ဂျီနိုအာမှာ အကျဥ်းကျနေစဥ် သူရေးသားခဲ့တဲ့ “The Travels of Marco Polo” မာကိုပိုလို၏ ခရီးသွားမှတ်တမ်း  အမည်ရ စာအုပ်မှာ တရုတ်ရဲ့ စီးပွားရေးအင်အား အခြေအနေ၊ နယ်မြေတွေ၊ မြို့ပြတွေနဲ့ ပြည်သူတွေကြောင်းကို အသေးစိတ် ဖော်ပြထားပါတယ်။ သူရဲ့ ရေးသားဖော်ပြချက်တွေထဲမှာ တရုတ် ထုံးတမ်းဓလေ့တွေရဲ့ စိတ်၀င်စားဖွယ် အခြင်းအရာ ကဏ္ဍတွေကို ဖော်ပြထားပြီး ဥရောပသားတွေ မကြားဖူးတဲ့ စက္ကူငွေကြေး အသုံပြုတဲ့အကြောင်း၊ စာပို့စနစ်အကြောင်းနဲ့ မျက်မှန်အသုံးပြုတဲ့ အကြောင်းလိုမျိုး အဆင့်မြင့် နည်းပညာတွေအကြောင်း မိတ်ဆက်ဖော်ပြခဲ့ပါတယ်။ ဒီစာအုပ်ကနေတစ်ဆင့် ဥရောပကို တရုတ်ပြည်နဲ့ မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ရာမှာ စက္ကူကို ငွေကြေးအဖြစ် အသုံးပြုတဲ့ အကြောင်းအရာကတော့ မာကို စွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့တဲ့ အကြီးကျယ်‌ဆုံး အရာတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ မာကိုဟာ တရုတ်တွေရဲ့ စက္ကူကို ငွေကြေးအဖြစ် အသုံးပြုပုံ အသေးစိတ်ကို ရေးသားဖော်ပြခဲ့ပြီး‌ နောက်ပိုင်း ဥရောပမှာ ငွေကြေးအဖြစ်  စက္ကူပိုက်ဆံကို ပြောင်းလဲသုံးစွဲလာအောင် လမ်းကြောင်းပေးခဲ့တယ်လို့ ဆိုနိုင်ပါတယ်။

ဒါတင်မကသေးဘဲ မာကိုရေးသားခဲ့တဲ့ စွန့်စားခန်း အတွေ့အကြုံတွေဟာ ဂျူနီယာဖြစ်တဲ့ ခရစ်စတိုဘာ ကိုလမ်ဘတ်တို့လို  နယ်မြေသစ် ရှာဖွေသူတွေကို  များစွာ သက်ရောက်လွှမ်းမိုးမှု ရှိခဲ့ပါတယ်။ ၁၄၉၂ ခုနှစ်မှာ ကိုလမ်ဘတ်ရဲ့ တရုတ်ပြည်ကို ပန်းတိုင်ထားပြီး ပင်လယ်ရေကြောင်းနဲ့ ရွက်လွှင့်ခရီးနှင်တဲ့ အချိန်ကာလတွေမှာ မာကိုရဲ့ စာအုပ်ကို သူနဲ့အတူ ယူဆောင်လာပြီး စာအုပ်မှာ အမှတ်အသား၊ မှတ်ချက်များစွာ ရေးခြစ်ခဲ့တဲ့အပြင် မာကိုရဲ့စာအုပ်ဟာ ကိုလမ်ဘတ်ကို အထောက်အပံ့ အကူအညီများစွာ ပေးခဲ့တယ်လို့ ဆိုကြပါတယ်။

မာကိုပိုလိုရဲ့ တရုတ်ပြည်သွား ခရီးစဉ်က ကမ္ဘာရဲ့ မတူကွဲပြားတဲ့ ဒေသမှာရှိတဲ့ လူတွေဟာ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက အတွေးအကြုံ၊ အသိဉာဏ်တွေ မျှဝေလက်ခံပြီး ဆက်ဆံနေထိုင်ခဲ့ကြတယ် ဆိုတာကို မြင်သာပေါ်လွင်စေတဲ့အပြင် ကမ္ဘာ့အရှေ့ခြမ်း တရုတ်နဲ့ အနောက်ပိုင်း ဥရောပတို့ရဲ့ အပြန်အလှန် ဆက်နွယ်ပတ်သက် ကူးယှက်မှုဟာ ရာစုနှစ်ပေါင်း များစွာတည်းက ဖြစ်တည်နေခဲ့တာ ဖြစ်ပြီး နယ်မြေသစ်ရှာဖွေခြင်းနဲ့ ထုံးဓလေ့ မျှယှက်မှုတွေဟာ လူ့သမိုင်းရဲ့ အရေးပါတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့၊ ဖြစ်နေဆဲ ဆိုတာကို သတိပြု သိရှိနိုင်ပါတယ်။ အချုပ်ဆိုရရင်တော့ မာကိုဟာ ဥရောပကို ရောက်ရှိခြေချခဲ့တဲ့ ပထမဆုံး ဥရောပသား မဟုတ်ခဲ့ပေမဲ့ သူရဲ့ စွန့်စားခန်း အတွေ့အကြုံတွေဟာ နယ်မြေသစ် ရှာဖွေသူတွေအတွက် စံထားအတုယူဖွယ် ဖြစ်ခဲ့ပြီး သူ့ရဲ့ မှတ်တမ်းဖော်ပြချက်တွေဟာ ဥရောပသားတွေ မသိသေးတဲ့ တရုတ်ပြည်ရဲ့ ကဏ္ဍအစိတ်အပိုင်း တော်တော်များများကို သိရှိနားလည်စေခဲ့တာတော့ သံသယဖြစ်ဖွယ် မရှိပါဘူး။ 

References – Why Is Marco Polo Considered The First European Merchant To Explore China When He Wasn’t? scienceabc.com

Written by – Shin Mon Thant
Fact-checked by – Fact-Check Team
Edited by – Aww Myat Khin Khin

©️ 𝟮𝟬𝟮4-𝟮𝟬𝟮5 | 𝗙𝗮𝗰𝘁 𝗛𝘂𝗯 𝗠𝘆𝗮𝗻𝗺𝗮𝗿

_______________________________

မာကိုပိုလို (Marco Polo) ဆိုတဲ့ နာမည်ကို ငယ်ငယ်က သင်ရတဲ့ သမိုင်းမှာ မကြာခဏ မြင်ဖူးနေကျ ဖြစ်တာကြောင့် အားလုံးနဲ့ ရင်းနှီးဖြစ်သား ဖြစ်ပါလိမ့်မယ်။ သူဟာ ကုန်သည်အသိုင်းအဝိုင်းကနေ ဆင်းသက်လာသူဖြစ်ပြီး တရုတ်နဲ့ စတင်ကုန်သွယ်တဲ့ ပထမဆုံး ဥရောပကုန်သည်အဖြစ် လူသိများပါတယ်။ မာကိုပိုလိုဟာ တရုတ်ထုံးတမ်းဓလေ့တွေ၊ နည်းပညာတွေ၊ ကုန်သွယ်မှုတွေကို ဥရောပသားတွေဆီ မိတ်ဆက် ‌သိရှိစေခဲ့ရုံသာမက ငွေစက္ကူ၊ မျက်မှန်နဲ့ စာပို့စနစ် စတာတွေကိုပါ မိတ်ဆက်ပေးရင်း အမြင်ကျယ်စေခဲ့ပါတယ်။ နောက်ပိုင်း ဥရောပ လူမှုအဖွဲ့အစည်းမှာ ဒီအရာတွေကို ကိုက်ညှိကျင့်သုံးခဲ့တဲ့အကြောင်း လေ့လာသိရှိနိုင်မှာပါ။ ဒါတင်မကသေးဘဲ မာကိုပိုလိုရဲ့ ခရီးသွားမှတ်တမ်း၊ စွန့်စားခန်းတွေဟာ ဂျူနီယာ နယ်မြေသစ် ရှာဖွေသူတွေအတွက် စိတ်အားထက်သန်စေခဲ့တဲ့အပြင် အားကျအတုယူဖွယ် နမူနာကောင်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။ ‌ဒီလိုမျိုး မာကိုပိုလိုရဲ့ တရုတ်ပြည်သွား ခရီးစဉ်ဟာ နယ်မြေသစ်ရှာဖွေမှု သမိုင်းမှာ မှတ်ကျောက်တင်‌လောက်တဲ့အထိ လွှမ်းမိုးအရေးပါတဲ့ ခရီးစဉ်ဖြစ်တာ မှန်ပေမဲ့ အများစု ယူဆယုံကြည် နေကြသလို သူဟာ တရုတ်ပြည်ကို ခြေချခဲ့တဲ့ ပထမဆုံး ဥရောပသားတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ မာကိုပိုလို တရုတ်ကို မရောက်ခင် ရာစုနှစ်ပေါင်း များစွာကတည်းက ဥရောပသား တော်တော်များများဟာ တရုတ်ပြည်ကို ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ဖြစ်ပါတယ်။ 

– မာကိုပိုလိုထက် ဦးဆုံးကျတဲ့ တရုတ်ကို ခြေချခဲ့သူများ

သမိုင်းအထောက်အထားတွေအရ အေဒီ ၁၆၆ မှာ ရောမအင်ပါယာရဲ့ အရှင်သခင်  မားကတ်စ် အူရီးလီးယပ်စ် (Marcus Aurelius) စေလွှတ်လိုက်ဟန်တူတဲ့ ရောမသား ကိုယ်စားလှယ်တစ်ဦးဟာ တရုတ်ပြည်ကို ရောက်ရှိခဲ့ပါတယ်။ ရှေးဟောင်းသုတေသန အချက်အလက်တွေအရ ဘီစီ ၃ ရာစု အစောပိုင်းကာလတွေကတည်းက တရုတ်မှာ ဂရိအနုပညာရှင်တွေ နေထိုင်ခဲ့တယ်လို့ တွေ့ရှိထားပြီး ဒီပညာရှင်တွေဟာ တရုတ်လက်သမားတွေနဲ့ ဗိသုကာပညာရှင်တွေကို သူတို့ရဲ့ ပညာတွေ လက်ဆင့်ကမ်း သင်ကြားပေးခဲ့ပြီး တရုတ်အနုပညာနဲ့ ထုံးတမ်းဓလေ့တွေအပေါ်မှာ လွှမ်းမိုးခဲ့ပါတယ်။ မာကိုပိုလို တရုတ်ပြည်ကို ခြေမချခင် ဆယ်စုနှစ်တွေအလို ၁၃ ရာစု နှောင်းပိုင်းမှာ John of Montecorvino လို့ အမည်ရတဲ့ အီတလီလူမျိုး ခရစ်ယာန်သာသနာပြု ဘုန်းတော်ကြီးတစ်ပါးဟာ တရုတ်ပြည်ကို ရောက်ရှိခဲ့ပြီး သာသနာပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပါသေးတယ်။ သူဟာ တရုတ်ပြည်မှာ ခရစ်ယာန်သာသနာ စည်ပင်ပြန့်ပွားဖို့အတွက် ကြိုးပမ်းလုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး မြို့တော်တော်များများမှာ ခရစ်ယာန်ဘုရားကျောင်းတွေ ပေါ်ပေါက်ဖြစ်တည်လာအောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့တဲ့အပြင် တရုတ်ပြည်မှာ ခရစ်ယာန်သာသနာ ထွန်းကားလာစေတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဆိုလဲ မမှားပါဘူး။ အလားတူ ၁၃  ရာစု အလယ်ပိုင်းမှာလဲ ဖလန်ဒါဒေသ (လက်ရှိ ဘယ်လ်ဂျီယမ် ရှိ) က ဖရန်စစ်ကန် သာသနာပြုအဖွဲ့ကိုယ်စား William of Rubruck ဟာ တရုတ်ပြည်ရဲ့ ဒေသအချို့အပါအဝင် မွန်ဂိုအင်ပါယာကို သွားရောက်ခြေဆန့် သာသနာပြုခဲ့တဲ့အပြင် သူ့ရဲ့ ခရီးသွားမှတ်တမ်းတွေမှာ မွန်ဂိုနဲ့ တရုတ်အကြောင်း ဖော်ပြ မှတ်တမ်းတင်ထားပါသေးတယ်။

ဒါတွေကတော့ မာကိုပိုလိုထက် စောပြီး တရုတ်ကို အခြေချရောက်ရှိခဲ့တဲ့ သူတွေထဲက အချို့ကို ဖော်ပြပေးခဲ့တာပါ။ ဆိုတော့ မာကိုပိုလို အကြောင်းကို ဆက်ပြောပြပါမယ်။

မာကိုပိုလိုကို ၁၉၂၅ ခုနှစ်မှာ ဗန်းနစ်မှာရှိတဲ့ ကုန်သည်မိသားစုတစ်ခုကနေ မွေးဖွားခဲ့ပြီး ငယ်ရွယ်စဥ်ကတည်းက ကမ္ဘာ့ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနဲ့ ပတ်သက်ပြီး အကျွမ်းတဝင်ရှိခဲ့ပါတယ်။ မာကိုရဲ့ အဖေ Niccolò Polo နဲ့ မာကိုဦးလေး Maffeo Polo တို့ဟာ မြေထဲပင်လယ်နဲ့ ပင်လယ်နက် ဒေသတွေမှာ အောင်မြင်တဲ့ စီးပွားကုန်သွယ်ရေးကို အခြေတည် တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ပါတယ်။

– မာကိုပိုလို၏ တရုတ်ပြည်ခရီးစဉ်

၁၂၇၁ ခုနှစ်မှာတော့ အသက် ၁၇ နှစ်အရွယ် မာကိုဟာ သူ့ရဲ့ ပထမဆုံး ခရီးစဥ်အဖြစ် သူ့အဖေ၊ သူ့ဦးလေးတို့နဲ့အတူ ကမ္ဘာ့အရှေ့ခြမ်းဆီ ခရီးနှင်ခဲ့ပါတယ်။ ပန်းတိုင်ကတော့ တရုတ်ပြည်မှာ ယွမ် (Yuan) မင်းဆက်တည်ထောင်သူ ကူဗလိုင်ခန်ရဲ့ မွန်ဂိုရုံးတော်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ပိုလိုမိသားစုဟာ မွန်ဂိုခရီးစဥ်တစ်လျှောက်မှာ အရှေ့တူရကီနဲ့ တာဘရစ်ဒေသ (ယခုအီရန်ဒေသ) တွေအပြင် အာဖကန်နစ္စတန်ဒေသ တော်တော်များများကိုလဲ ခြေဆန့်သွားရောက်ခဲ့ပြီး ၁၂၇၅ ခုနှစ်မှာတော့ ခရီးစဥ်ရဲ့ ပန်းတိုင်ဖြစ်တဲ့ မွန်ဂိုဒေသကို ရောက်ရှိခဲ့ပါတယ်။

– ဘုရင်ကူဗလိုင်ခန် လက်အောက်မှာ မာကို ထမ်းရွက်ရတဲ့ တာ၀န်

ပိုလိုမိသားစုဟာ တရုတ်ပြည် ဒတ်ဒူ (ယခု ပေကျင်း) မှာ ရှိနေစဉ်အတောအတွင်း ဘုရင် ကူဗလိုင်ခန်ရဲ့ ကိုယ်စား နိုင်ငံအများနဲ့ ဆက်ဆံကူးသန်း ကုန်သွယ်ပြီး ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြပါတယ်။ တရုတ်စကားမတတ်တဲ့ မာကိုဟာ ကျယ်ပြန့်လှတဲ့ အင်ပါယာအတွင်းက နေရာဒေသအမျိုးမျိုးကို ခြေဆန့်ဆက်သွယ်ဖို့ ယူဂါ၊ တူရကီနဲ့ မွန်ဂို ဘာသာစကားတွေကို လေ့လာသင်ယူခဲ့ပါတယ်။ ကူဗလိုင်ခန်ရဲ့ ရုံးတော်မှာ မာကို ထမ်းရွက်ရတဲ့ တာဝန်ကတော့ မွန်ဂိုအင်ပါယာအတွင်းမှာ ရှိတဲ့ ဝေးလံတဲ့ ဒေသတွေကို စီမံခန့်ခွဲရတဲ့ သံတမန်ရာထူး ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီတာဝန်ကို ထမ်းဆောင်နေတဲ့တစ်လျှောက် သွားရောက်ရတဲ့ ခရီးစဥ်တွေမှာ ယူနန်အပါအဝင် ဝေးလံတဲ့ ဒေသတွေဖြစ်တဲ့ အိန္ဒိယ၊ မြန်မာနဲ့ ဆူမားတြားဒေသတွေအကြောင်းကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင် ရေးသားပြုစုခဲ့ပါတယ်။

၁၉၂၉ ဝန်းကျင်မှာတော့ မွန််ဂို အင်ပါယာ အင်အားယုတ်လျော့လာတာနဲ့အမျှ ပိုလိုမိသားစုဟာလဲ ဘုရင်ကူဗလိုင်ခန်ရဲ့ လက်အောက်မှာ အမှုတော် ဆက်မထမ်းတော့ဘဲ ၁၂၉၅ ခုနှစ်မှာတော့ ဇာတိဖြစ်တဲ့ ဗန်းနစ်ကို ပြန်လာခဲ့ကြပါတယ်။

– မာကိုရဲ့ တရုတ်ပြည်ခရီးက ဥရောပ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းအပေါ် ဘယ်လို လွှမ်းမိုးသက်‌ရောက်မှု ရှိခဲ့တာလဲ။

မာကိုဟာ တရုတ်ပြည်ကို ခြေချရောက်ရှိခဲ့တဲ့ ပထမဆုံး ဥရောပသား မဟုတ်ပေမဲ့ သူကြုံတွေ့ခဲ့ရတာတွေနဲ့ သူရေးသားခဲ့တဲ့ မှတ်တမ်းတွေဟာ ဥရောပသား‌တွေကို တရုတ်နဲ့ ဆိုင်တဲ့ အကြောင်းအရာ၊ အသိပညာတွေ ပိုမို သိရှိစေခဲ့ပါတယ်။ မာကိုဟာ ဗန်းနစ်-ဂျီနိုအာ စစ်ပွဲအတွင်းမှာ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရပြီး ဂျီနိုအာမှာ အကျဥ်းကျနေစဥ် သူရေးသားခဲ့တဲ့ “The Travels of Marco Polo” မာကိုပိုလို၏ ခရီးသွားမှတ်တမ်း  အမည်ရ စာအုပ်မှာ တရုတ်ရဲ့ စီးပွားရေးအင်အား အခြေအနေ၊ နယ်မြေတွေ၊ မြို့ပြတွေနဲ့ ပြည်သူတွေကြောင်းကို အသေးစိတ် ဖော်ပြထားပါတယ်။ သူရဲ့ ရေးသားဖော်ပြချက်တွေထဲမှာ တရုတ် ထုံးတမ်းဓလေ့တွေရဲ့ စိတ်၀င်စားဖွယ် အခြင်းအရာ ကဏ္ဍတွေကို ဖော်ပြထားပြီး ဥရောပသားတွေ မကြားဖူးတဲ့ စက္ကူငွေကြေး အသုံပြုတဲ့အကြောင်း၊ စာပို့စနစ်အကြောင်းနဲ့ မျက်မှန်အသုံးပြုတဲ့ အကြောင်းလိုမျိုး အဆင့်မြင့် နည်းပညာတွေအကြောင်း မိတ်ဆက်ဖော်ပြခဲ့ပါတယ်။ ဒီစာအုပ်ကနေတစ်ဆင့် ဥရောပကို တရုတ်ပြည်နဲ့ မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ရာမှာ စက္ကူကို ငွေကြေးအဖြစ် အသုံးပြုတဲ့ အကြောင်းအရာကတော့ မာကို စွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့တဲ့ အကြီးကျယ်‌ဆုံး အရာတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ မာကိုဟာ တရုတ်တွေရဲ့ စက္ကူကို ငွေကြေးအဖြစ် အသုံးပြုပုံ အသေးစိတ်ကို ရေးသားဖော်ပြခဲ့ပြီး‌ နောက်ပိုင်း ဥရောပမှာ ငွေကြေးအဖြစ်  စက္ကူပိုက်ဆံကို ပြောင်းလဲသုံးစွဲလာအောင် လမ်းကြောင်းပေးခဲ့တယ်လို့ ဆိုနိုင်ပါတယ်။

ဒါတင်မကသေးဘဲ မာကိုရေးသားခဲ့တဲ့ စွန့်စားခန်း အတွေ့အကြုံတွေဟာ ဂျူနီယာဖြစ်တဲ့ ခရစ်စတိုဘာ ကိုလမ်ဘတ်တို့လို  နယ်မြေသစ် ရှာဖွေသူတွေကို  များစွာ သက်ရောက်လွှမ်းမိုးမှု ရှိခဲ့ပါတယ်။ ၁၄၉၂ ခုနှစ်မှာ ကိုလမ်ဘတ်ရဲ့ တရုတ်ပြည်ကို ပန်းတိုင်ထားပြီး ပင်လယ်ရေကြောင်းနဲ့ ရွက်လွှင့်ခရီးနှင်တဲ့ အချိန်ကာလတွေမှာ မာကိုရဲ့ စာအုပ်ကို သူနဲ့အတူ ယူဆောင်လာပြီး စာအုပ်မှာ အမှတ်အသား၊ မှတ်ချက်များစွာ ရေးခြစ်ခဲ့တဲ့အပြင် မာကိုရဲ့စာအုပ်ဟာ ကိုလမ်ဘတ်ကို အထောက်အပံ့ အကူအညီများစွာ ပေးခဲ့တယ်လို့ ဆိုကြပါတယ်။

မာကိုပိုလိုရဲ့ တရုတ်ပြည်သွား ခရီးစဉ်က ကမ္ဘာရဲ့ မတူကွဲပြားတဲ့ ဒေသမှာရှိတဲ့ လူတွေဟာ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက အတွေးအကြုံ၊ အသိဉာဏ်တွေ မျှဝေလက်ခံပြီး ဆက်ဆံနေထိုင်ခဲ့ကြတယ် ဆိုတာကို မြင်သာပေါ်လွင်စေတဲ့အပြင် ကမ္ဘာ့အရှေ့ခြမ်း တရုတ်နဲ့ အနောက်ပိုင်း ဥရောပတို့ရဲ့ အပြန်အလှန် ဆက်နွယ်ပတ်သက် ကူးယှက်မှုဟာ ရာစုနှစ်ပေါင်း များစွာတည်းက ဖြစ်တည်နေခဲ့တာ ဖြစ်ပြီး နယ်မြေသစ်ရှာဖွေခြင်းနဲ့ ထုံးဓလေ့ မျှယှက်မှုတွေဟာ လူ့သမိုင်းရဲ့ အရေးပါတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့၊ ဖြစ်နေဆဲ ဆိုတာကို သတိပြု သိရှိနိုင်ပါတယ်။ အချုပ်ဆိုရရင်တော့ မာကိုဟာ ဥရောပကို ရောက်ရှိခြေချခဲ့တဲ့ ပထမဆုံး ဥရောပသား မဟုတ်ခဲ့ပေမဲ့ သူရဲ့ စွန့်စားခန်း အတွေ့အကြုံတွေဟာ နယ်မြေသစ် ရှာဖွေသူတွေအတွက် စံထားအတုယူဖွယ် ဖြစ်ခဲ့ပြီး သူ့ရဲ့ မှတ်တမ်းဖော်ပြချက်တွေဟာ ဥရောပသားတွေ မသိသေးတဲ့ တရုတ်ပြည်ရဲ့ ကဏ္ဍအစိတ်အပိုင်း တော်တော်များများကို သိရှိနားလည်စေခဲ့တာတော့ သံသယဖြစ်ဖွယ် မရှိပါဘူး။ 

ကျွန်‌တော်တို့ လူအများစုဟာ သမိုင်းကို တိကျခိုင်မာတဲ့ အချက်အလက်တွေနဲ့ ဖွဲ့စည်းထားတဲ့ အတိတ်အကြောင်း အချက်အလက်စုစည်းမှု၊ အစုအဝေးတစ်ခုအဖြစ် မြင်တတ်ကြပါတယ်။ တကယ်တော့ သမိုင်းဆိုတာ ပဟေဠိတစ်ခု ဖြေရှင်းနေသလို ရှာဖွေတွေ့ရှိလာတဲ့ သဲလွန်စအသစ်၊ အချက်အလက်အသစ်တွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း ပေါင်းစုပုံဖော်ရတဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ အသစ်အသစ်သော သက်သေအချက်အလက်တွေနဲ့ မတူညီတဲ့ ရှုထောင့်တွေ ထွက်ပေါ်လာတဲ့အခါ ရှုမြင်လက်ခံပုံနဲ့ အတွေးအခေါ် အယူအဆအသစ်တွေက မူလရှိပြီးသား၊ လက်ခံယုံကြည်ခဲ့ပြီးသား အတွေးအခေါ်အယူအဆတွေ နေရာမှာ ပြောင်းလဲအစားထိုးလာကြပါတယ်။ ဥပမာအားဖြင့် Rosetta Stone တွေ့ရှိမှုဟာ အီဂျစ်အရုပ်စာအကြောင်း သိရှိနားလည်စေခဲ့ရုံသာမကဘဲနဲ့ ရှေးဟောင်းအီဂျစ်အကြောင်းကိုလဲ ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ သိရှိစေခဲ့ပါတယ်။

ဒီဆောင်းပါးမှာ အတိတ်အကြောင်း ပြန်လည်ဆင်ခြင်နိုင်တဲ့ နည်းလမ်းတစ်ခုနဲ့ တစ်ခါတစ်ရံမှာ တစ်ဖက်သတ်ဆန်တဲ့ အတွေးအခေါ်အယူအဆတွေ ဖြစ်စေနိုင်တဲ့ သမိုင်းပြန်လည်ပြင်ဆင်ခြင်းအကြောင်းကို ပြောပြပေးသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

သမိုင်းပြန်လည်ပြင်ဆင်ခြင်းဆိုတာကတော့ သမိုင်းပညာရှင်တွေဟာ အဖြစ်အပျက် အကြောင်းအရာတစ်ခုကို လက်လှမ်းမီရရှိထားတဲ့ အချက်အလက်တွေအရ သူတို့ရဲ့ အတွေးအမြင်၊ ရှုထောင့်တွေအဖြစ် ပြောင်းလဲလိုက်တဲ့ လုပ်ငန်းစဥ်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ တစ်နည်းဆိုရရင်  သမိုင်းပညာရှင်တွေရဲ့ ခေတ်အခြေအနေအမျိုးမျိုးမှာ သမိုင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်အထောက်အထားတွေအပေါ် ရှုမြင်ပုံ ဖြစ်ပါတယ်။

အတိတ်အကြောင်း ကျွန်ုပ်တို့ ရှာဖွေသိရှိထားမှုဟာ အတိုင်းအတာတစ်ခုထိပဲ ရှိတာဖြစ်ပြီး သမိုင်းပြုစုရေးသားခြင်းဟာ သမိုင်းပညာရှင်‌တွေ (သို့) သမိုင်းပြုစုခွင့်ရှိသူ‌တွေရဲ့ အတွေးအခေါ် ခံယူချက် ပယောဂတွေနဲ့ မကင်းနိုင်ပါဘူး။ ဒီအတွက်ကြောင့်ပဲ သက်သေအချက်အလက်အသစ်တစ်ခု တွေ့ရှိတိုင်း သမိုင်းကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ဖို့ လိုတာဖြစ်ပါတယ်။

သမိုင်းကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ရပ်တစ်ခု အကြောင်းအရာတစ်ရပ်အပေါ် မတူကွဲပြားတဲ့ ရှုထောင့်‌တွေကနေ စဉ်းစားတွေးခေါ်လာနိုင်ပါတယ်။ ဒီလိုမျိုး စဉ်းစားတွေးခေါ်ခြင်းအားဖြင့် အတိတ်က အကြောင်းအရာ အဖြစ်အပျက်တွေ ဘယ်လိုဖြစ်ပျက်ခဲ့တယ်၊ ဘာကြောင့်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တယ်ဆိုတာတွေနဲ့ ပက်သတ်ပြီး ပိုမိုထင်ရှား ပြတ်သားစွာ နားလည်သိရှိနိုင်မှာဖြစ်ပြီး အနာဂတ်မှာ တူညီတဲ့ အမှားမျိုးမဖြစ်အောင်လဲ သင်ခန်းစာယူ ရှောင်ကြဉ် နိုင်ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ တစ်ခါတစ်ရံမှာဆိုရင် သမိုင်းပြုစုနိုင်တဲ့ အခွင့်အာဏာရှိသူတွေဟာ သူတို့ ယူဆလက်ခံထားခဲ့တဲ့ အခြေအနေအကြောင်းအရာတွေနဲ့ ကိုက်ညီအောင် (သို့) သူတို့ ဖြစ်စေချင်တဲ့ စံသတ်မှတ်ချက်တွေနဲ့ ကိုက်ညီအောင် ချန်လှပ်ထားချင်တာတွေကို ချန်လှပ်ထားခဲ့ပြီး ဖန်တီးလုပ်ယူကြတာတွေလဲ ရှိတတ်ပါတယ်။ ဂျော်ချ်အော်ဝဲလ် ရဲ့ အပြောင်မြောက်ဆုံး လက်ရာ တစ်ခုဖြစ်တဲ့ 1984 မှာ ဆိုဗီယက်ယူနီယံခေါင်းဆောင် စတာလင်က အာဏာမရှိ မထင်ရှားတော့တဲ့ နိုင်ငံရေး ခေါင်းဆောင်နာမည်တွေကို ပြဌာန်းစာအုပ်ကနေ ဖယ်ရှားစေခဲ့တဲ့အတွက် စတာလင်ကို သမိုင်းပြန်လည်ပြင်ဆင်သူအဖြစ် ညွှန်းဆိုခဲ့ကြောင်း သာဓကယူ သိရှိနိုင်ပါတယ်။ ဒီလိုသမိုင်းကို ပြန်လည်တည်းဖြတ်ခွင့်ရှိသူတွေ အကျိုးအမြတ်တစ်ခုတည်းအတွက် တည်းဖြတ်ပြင်ဆင်တာတွေကြောင့် တကယ့်ဖြစ်ရပ်အမှန်တွေကို မေ့လျော့တာတွေ ဖြစ်စေပြီး ကန့်သတ်ခွင့်ပြုထားတဲ့ ဘောင်အတွင်းကနေပဲ သိရှိခွင့်ရနေရတာပါ။ (စနစ်ဟောင်း ၈ တန်း သမိုင်း ဖတ်စာအုပ် စာမျက်နှာ ၃၃ မှာပါတဲ့ ” ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ၏ အထူးယိုယွင်းလာသော အခြေအနေဆိုးကို ထိန်းသိမ်းစိမ့်သောငှာ ဗမာ့တပ်မတော်မှ  တာ၀န်ယူစောင့်ရှောက်လိုက်ရသည်” ဆိုတဲ့ စာမျိုးပေါ့။)

သမိုင်းဟာ ကျွန်တော်တို့ ပိုမိုလေ့လာရှာဖွေတာနဲ့အမျှ အစဥ်ပြောင်းလဲနေတဲ့ သက်ရှိပုံပြင်တစ်လိုပါပဲ။ သမိုင်းပြန်လည်ပြင်ဆင်ခြင်းကို နားလည်ခြင်းအားဖြင့် အခွင့်အာဏာရှိသူတွေက သူတို့ရဲ့ ကိုယ်ပိုင်အကျိုးအမြတ်အတွက် ကျွန်တော်တို့တွေရဲ့ အတိတ်အပေါ် နားလည်သိရှိမှုတွေကို ခြယ်လှယ်ချုပ်ကိုင်နိုင်စွမ်းရှိတာကို သဘောပေါက်နိုင်ပါတယ်။ အခြားတစ်ဖက်မှာလဲ သမိုင်းပြန်လည်ပြင်ဆင်ခြင်းဟယ အတိတ်သမိုင်းအပေါ်  ပိုမိုကောင်းမွန်တဲ့ ရှုမြင်ပုံတွေနဲ့ ချဥ်းကပ်နိုင်စေတဲ့ ကိရိယာတစ်ခုဆိုလဲ မမှားပါဘူး။ ဒါကြောင့် အသွားနှစ်ဖက်ရှ်ိတဲ့ ဓားနဲ့တူတဲ့ ပြင်ဆင်တည်းဖြတ်ပြီးသား သမိုင်းတွေကို သတိပြုကိုင်တွယ် အသုံးချဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။

အကျဥ်းချုပ်ဆိုရမယ်ဆိုရင်တော့ သမိုင်းပြန်လည်ပြင်ဆင်ခြင်းရဲ့ အရေးပါမှုနဲ့ အခွင့်အာဏာရှိသူတွေရဲ့ အကျိုးအမြတ်အတွက် လိုသလို ပြင်ဆင်အသုံးချနိုင်မှု သဘောသဘာ၀ကို သိရှိခြင်းအားဖြင့် အတိတ်သမိုင်းကြောင်းအပေါ်မှာ ပိုမိုမှန်ကန်တဲ့ နားလည်ချဥ်းကပ်မှု ပြုလုပ်လာနိုင်ပြီး‌‌တော့ တူညီတဲ့ အမှားတွေ ပြုလုပ်ခြင်းမှလဲ သင်ခန်းစာယူ ရှောင်ရှားနိုင်လာကြမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

References – Can History Be Changed By People? | scienceabc. com

Written by – Shin Mon Thant 

Edited by – Nyan Win Htet 

©️ 𝟮𝟬𝟮𝟯-𝟮𝟬𝟮𝟰 | 𝗙𝗮𝗰𝘁 𝗛𝘂𝗯 𝗠𝘆𝗮𝗻𝗺𝗮𝗿

#Fact_Hub #History #Article #Can_History_Be_Changed By_People